شیعه و شیعه شناسی

«شیعه یک حزب تمام» سخنرانی شریعتی در حسینیه‌ی ارشاد در دوم آبان 1351 است. وی معتقد است که شیعه یک حزب تمام است حزبی که با همه‌ی خصوصیات و ابعادی که قرآن می‌گوید و با همه‌ی ویژگی‌هایی که در تلقی روشنفکر امروز، سنگرِ نجات انسان‌هاست. حزبی که با همه‌ی خصلت‌ها و ابعاد یک حزب ایده‌آل کامل است. حزبی است که هم تحقق عینی آنی حزب‌الله‌ی است و هم پاسخگوی نیاز این نسل مسؤول روشنفکر است در آگاهی دادن و حرکت بخشیدن به توده‌های جامعه‌ی متحجر، در رهبری مبارزه‌ی طبقاتی آن‌ها در رفع مشکلات و موانع راه چنین مبارزه‌ای و در تحقق آرمان‌های طبقه‌ی محروم. شیعه پاسخگوی چنین نیاز مبرمی است.
«مسؤولیت شیعه‌بودن» نیز عنوان سخنرانی پانزدهم آبان 1350 در حسینیه‌ی ارشاد است، که بحث اساسی که در جهان امروز مطرح است پرداخته می‌شود. یعنی مسأله مسؤولیت. اصل اعتقاد به اصالت «مسؤولیت» یا آزادی هنرمند بزرگ‌ترین تصادم میان دو قطب فکری جهان را در شرق و غرب سبب شده است.
شیعه‌بودن مسؤولیتی را ایجاد می‌کند، اخص از انسان بودن و متفکر بودن و مسلمان بودن. زیرا خاک شیعه مسؤولیت‌خیز است. اما شیعه علوی نه شیعه‌ی صفوی که عامل سلب مسؤولیت و نفی همه‌ی امر و نهی‌هایی است که به انسان و مسلمان خطاب شده است.

در جایی دیگر مسؤولیت‌های شیعه‌بودن را بدین ترتیب فهرست می‌کند:
1. در برابر باطل، علی‌رغم هر مصلحتی، ولو به قیمت نابودشدن خویش نه گفتن.
2. ارزش و معنی هر عملی و هر عقیده‌ای را در مذهب، به داشتن رهبری درست و پاک در جامعه وابسته دانستن و معتقد بودن که جامعه اگر رهبری درست را فاقد باشد هر عملی و عقیده‌ای بی‌ثمر است.
3. اعتقاد به این‌که از آغاز بشریت تا ختم نبوت تا پایان عمر امامت، یک نهضت و یک مکتب خدایی و یک جهاد بوده است که هدفش کمال و نجات بشریت و آگاهی مردم و استقرار آزادی و برابری در جهان است و این مسؤولیت، وراثتی است که نسل به نسل به پیامبران و از آن پس به پیشوایان و در عصر غیبت به فردفرد انسان‌های مسؤول حق‌پرست می‌رسد و ...

بالأخره مسؤولیت هر شیعه‌ای در هر عصری و نسلی از هر چیزی و هر کسی به کربلای انقلاب و شهادت حسین گریز‌زدن و رهبری و برابری را اصل ایمان خویش و هدف خویش و تحقق آن را مسؤولیت خویش دانستن است. و این همه یعنی «علی» را نه چون بتی پرستیدن بلکه چون راهبری پیروی کردن در یک کلمه «علی‌وار» بودن و «علی‌وار» زیستن و «علی‌وار» مردن است که شیعه‌ی علی بودن یعنی این و مسؤولیت شیعه بودن یعنی این.
و «نقش انقلابی یاد و یادآوران در تاریخ تشیع» سخنرانی‌ای است در 21 شهریورماه 1351. وی هدف از آن و علت سخنرانی خود را نقش یاد و یادآوران «یعنی ذکر و ذاکرین را که در تاریخ شیعه یک نقش انقلابی بوده عنوان می‌کند.» و می‌گوید من طبیب بی‌دردی نیستم که آرام و منظم معاینه کنم و نسخه بنویسم، بلکه دردمندی در انبوه دردمندانم. با این تفاوت که درد را شاید اندکی بیش‌تر از برخی مردم احساس می‌کنم.